Dieđáhus jagi 2022 guovlluválggain

Oikeusministeriö 12.11.2021 10.16

Sosiála- ja dearvvašvuohtafuolahusa ođastus (sode-ođastus) boahtá vuoibmái 1.1.2023. Ođastusas sirdojuvvo ovddasvástádus sosiála- ja dearvvašvuohtafuolahusa sihke gádjundoaimma ordnemis gielddain 21 buresbirgenguvlui. Helssega gávpot ii goitge leat buresbirgenguovlu iige gula mange buresbirgenguvlui ja dat fuolaha ieš sode-bálvalusainis ja gádjundoaimmastis. 

Buresbirgenguovllut leat gielddain ja stáhtas sierranas almmusvuoigatvuođalaš servošat, main lea guovllustis iešstivren. Buresbirgenguovllut hápmahuvvet váldun dáláš eanangoddejuogu vuođul. Uusimaa eanangottis leat goitge njeallje buresbirgenguovllu. 

Buresbirgenguovllu alimus mearrideaddji orgána lea dan orruid válljen guovllustivra. Guovllustivrra áirasat dehege váljaolbmot válljejuvvojit guovlluválggain. 
Vuosttaš guovlluválggat doaimmahuvvojit sotnabeaivve 23.1.2022. Dain válljejuvvon guovllustivrra doaibmaáigodat álgá njukčamánu 2022 álggus ja joatkahuvvá miessemánu 2025 loahpa rádjái. Jagi 2025 rájes guovlluválggat doaimmahuvvojit oktanaga gielddaválggaiguin.

Guovlluválggain sáhttet jienastit ja álgit evttohassan Suomas orru dievas agi Suoma riikkavuložat sihke dihto eavttuid mielde Suomas orru eará riikkaid riikkavuložat. 

Jienasteapmi Suomas lea eaktodáhtolaš. 

Helssega gávpogis ja Ålándda eanangotti viidodagas eai doaimmahuvvo guovlluválggat. 

Jienastanriekti – gii beassá jienastit  

Beasat jienastit guovlluválggain, juos don leat Suoma dehe juoga eará Eurohpa uniovnna riikka, Islándda dehe Norgga riikkavuloš ja deavddát čuovvovaš eavttuid: 

  • deavddát 18 jagi maŋemusat válgabeaivve (23.1.2022) 
  • dus lea ruovttugielda Suomas muhtin buresbirgenguvlui gullevaš gielddas 3.12.2021

Juos don leat eará riikka riikkavuloš, don beasat jienastit guovlluválggain, juos:  

  • deavddát 18 jagi maŋemusat válgabeaivve (23.1.2022) 
  • dus lea ruovttugielda Suomas muhtin buresbirgenguvlui gullevaš gielddas 3.12.2021
  • dus lea leamaš ruovttugielda juostá Suoma gielddas boatkkaheamit unnimusat guovtti jagi áigge ovdal 3.12.2021 

Ruovttugielda mearrahuvvá ruovttugieldalága vuođul. Dábálaččat ruovttugielda lea dat gielda, gos orut. 
Du ruovttugielda mearrá maid dan, man buresbirgenguvlui gulat, dehege man buresbirgenguovllu guovlluválggain don leat jietnavuoigadahtton. Don sáhtát jienastit guovlluválggain iežat buresbirgenguovllu evttohasa. 

Jagi 2022 guovlluválggain du ruovttugielda mearrahuvvá dan mielde, mii gielddaid lea merkejuvvon du ruovttugieldan álbmotdiehtovuogádahkii 3.12.2021 d. 24. 

Dárbbu mielde don sáhtát dárkkistit ruovttugieldadieđu Digi- ja álbmotdiehtovirgedoaimmahagas. 

Ilmmuhus jienastanrievttis sáddejuvvo buohkaide jietnavuoiggalaččaide 

Digi- ja álbmotdiehtovirgedoaimmahat doallá jienastanriekteregistara, mas leat buohkaid jietnavuoiggalaččaid dieđut. Jienastanriekteregistarii ii dárbbaš sierra ilmmuhit iežas. 

Digi- ja álbmotdiehtovirgedoaimmahat sádde maŋemusat 30.12.2021 ilmmuhusa jienastanvuoigatvuođas dehege ilmmuhusgoartta juohke jietnavuoiggalažžii, gean čujuhus lea dieđus. Oaččut ilmmuhusgoartta šleađggalažžan, juos don leat váldán atnui Digi- ja álbmotdiehtovirgedoaimmahaga fállan šleađggalaš gulahallanbálvalusa dehege Suomi.fi-dieđáhusaid (lassidieđut suomagillii čujuhusas www.suomi.fi/viestit).
Jienastanriekteilmmuhusas leat rávvagat jienasteamis, diehtu du válgabeaivvi jienastanbáikkis, diehtu guovllustivrra bargguin sihke logahallan ovdajienastanbáikkiin, mat leat orrunbáikkát lahka. Jienastanriekteilmmuhusa ii vealttakeahttá dárbbaš váldit fárrui ovdajienastanbáikái, identiteahttaduođaštus lea nohkka

Válgadohkálašvuohta – gii sáhttá leat 

Don leat válgadohkálaš dehege don sáhtát álgit evttohassan iežat buresbirgenguovllu guovlluválggas, juos deavddát čuovvovaš eavttuid: 

  • du ruovttugielda gullá dan buresbirgenguvlui, man stivrii don áiggut álgit evttohassan 
  • dus lea jienastanriekti juoga buresbirgenguovllus 
  • don it leat dieđihuvvon vádjitválddálažžan duopmostuolu mearrádusain. 

Buresbirgenguovolágas logahallojuvvon muhtin stáhta virgeolbmot ja buresbirgenguovllu njunušvirgeolbmot ja bargit eai goitge leat válgadohkálaččat guovlluválggain. 

Evttohasaid ásaheapmi guovlluválggaide 

Guovlluválggain sáhttet ásahit evttohasaid 

  • registrerejuvvon bellodagat 
  • jietnavuoiggalaččat, geat leat vuođđudan válljenovttastusa. 

Bellodagat mearridit iežaset evttohasain njuolggadusaideaset mielde. Juos háliidat bellodaga evttohassan, don fertet soahpat das bellodagain. 

Válljenovttastusa vuođđudeapmái dárbbašuvvojit unnimusat 50 jietnavuoigadahtton buresbirgenguovllu orru. 

Guovtti dehe eanet bellodagain lea riekti dahkat válgalihtu. Guovtti dehe eanet bellodagain lea riekti dahkat válgalihtu. Guovtti dehe eanet válljenovttastusas lea riekti dahkat oktasašlisttu. 

Bellodagas, válgalihtus dehe oktasašlisttus ožžot leat buresbirgenguovllu evttohassan eanemusat 1,25 geardde dan meare go váljaolbmot válljejuvvojit. Guovllustivrraide válljejuvvojit olmmošlogu vuođul 59–79 váljaolbmo. 

Guđege evttohasas lea iežas nummár. Evttohasain ráhkaduvvo báhpira nala prentejuvvon evttohaslisttuid oktiibidju, masa evttohasat merkejuvvojit nummárortnegis álggedettiin nummáris 2. Evttohasat lea oktiibijus juogustuvvon bellodagaid ja oktasašlisttuid mielde. Guđege evttohasas oktiibijus leat čuovvovaš dieđut: namma, evttohasnummár ja árvu/ámmát/doaibma sihke ruovttugielda. Dasa lassin evttohaslisttuid oktiibijus boahtá ovdan 

  • mat bellodagaid leat hábmen válgalihtu  
  • mat válljenovttastusaid leat hábmen oktasašlisttu  
  • mat bellodagaid eai gula válgalihttui  
  • geat leat oktasašlisttu olggobeale evttohasat. 

Evttohaslisttuid oktiibijut ráhkaduvvojit visot buresbirgenguovlluin 23.12.2021. Iežat buresbirgenguovllu oktiibidju lea oidnosis earret eará jienastanlanjain ja riekteministeriija válgasiidduin (www.vaalit.fi). Juos jienastat ovddalgihtii eará sajes go iežat buresbirgenguovllu viidodagas, de don sáhtát bivdit válgavirgeolbmos evttohasgirjji, mas logahallojuvvojit visot buresbirgenguovlluid evttohasaid dieđut. 

Jienastanáiggit

Don sáhtát jienastit juogo válgabeaivve sotnabeaivve 23.1.2022 dehe ovdal válgabeaivvi ovdajienasteami áigge. Don sáhtát jienastit dušše aktii. Guktii jienasteamis lea ásahuvvon ráŋggáštus rihkuslágas. 

Ovdajienasteapmi:

Ovdajienasteapmi álgá gaskavahkku 12.1.2022.

Ovdajienasteapmi nohká olgoriikkain lávvordaga 15.1.2022 ja Suomas disdaga/maŋŋebárgga 18.1.2022. Muhtin ovdajienastanbáikkiin jienastanáigi lea oaneheabbo. 

Don sáhtát jienastit ovddalgihtii vaikko man ovdajienastanbáikkis ruovttueatnamis dehe olgoriikkain. Ovdajienastanbáikkit leat 

  • ruovttueatnamis gielddaid mearridan ovdajienastanbáikkit, dávjá ovdamearkka dihte gielddaid virgedoaimmahagat 
  • máŋggat Suoma ovddastagat olgoriikkain 
  • lágádusat, dego buohcceviesut, sosiálafuolahusa doaibmaovttadagat ja ráŋggáštuslágádusat. Lágádusain sáhttet jienastit dušše olbmot, geat leat doppe divššus dehe daidda váldojuvvon olbmot. 
  • Suopmelaš dámppat, mat leat olgoriikkain ovdajienastanáigge. Dámppas besset jienastit dušše dámppa bargit, mátkkošteaddjit eai sáhte jienastit dámppas.  

Jienasteapmi válgabeaivve:

Válgabeaivvi jienasteapmi lea sotnabeaivve 23.1.2022 diibmu 9–20. 

Don sáhtát jienastit válgabeaivve dušše dan jienastanbáikkis, mii lea merkejuvvon dutnje sáddejuvvon jienastanriekteilmmuhussii. 

Ruovttus jienasteapmi:

Juos du návccat lihkadit dehe doaibmat leat gáržon dan meare, ahte don it beasa jienastanbáikái almmá badjelmearálaš váttisvuođaid haga, de don sáhtát jienastit ruovttus ovdajienastanáigge. 

Ruovttus jienasteapmái galgá dieđihit iežas maŋemusat disdaga/maŋŋebárgga 11.1.2022 ovdal diibmu 16. Dieđiheapmi dahkkojuvvo ruovttugieldda guovddášválgalávdegoddái, man oktavuohtadieđuid gávnnat iežat jienastanriekteilmmuhusas. Seamma dállodoalus orru oapmahašdikšu sáhttá dihto eavttuid mielde jienastit seamma háve. 

Reivejienasteapmi:

Juos don leat oba ovdajienasteami áigge ja válgabeaivve olgoriikkain, de don sáhtát jienastit olgoriikkain maid reivviin. 

Reivviin jienasteamát várás don fertet diŋgot reivejienastanmateriála riekteministeriija diŋgonbálvalusas juoga čujuhussii, mii lea olgoriikkain. Diŋgoma sáhttá dahkat áramusat golbma mánu ovdal válgabeaivvi. Jietnavuoiggalažžan dus lea alddát ovddasvástádus das, ahte diŋgot reivejienastanáššegirjjiid doarvái árrat dađi lági mielde, ahte háhppehat máhcahit reivejienasteami sáddenkonfaluhta iežat gieldda guovddášválgalávdegoddái válgalágas mearriduvvon mearreáiggi siste. 

Ná jienastat 

Ovdajienasteapmi ja válgabeaivvi jienasteapmi dáhpáhuvvá jienastanbáikkis. Don sáhtát jienastit dušše ovtta evttohasa, gii lea merkejuvvon iežat buresbirgenguovllu evttohaslisttuid oktiibidjui. 

  1. Duođaš iežat legitimitehta válgavirgeolbmui dehege čájet bássa, persovdnagoartta, vuodjingoartta dehe eará danveardásaš áššegirjji. Válgavirgeolmmoš addá dutnje jienastanlihpu.  
  2. Mana jienastanlatnjii. Jienastanlanjas oažžu leat dušše okta olmmoš háválassii. 
  3. Merke jienastanlihppui dan evttohasa nummára, gean don jienastat. Beasat jienastit dušše ovtta evttohasa. Merke evttohasa nummára jorbalassii, mii lea jienastanlihpu siskkobealde. Ale daga jienastanlihppui maidege eará merkemiid. Máhco jienastanlihpu dađi lági mielde, ahte du merken nummár báhcá máhci siskkobeallai iige oidno olggobeallái. 
  4. Doalvvo jienastanlihpu gitta máhccagasas válgavirgeolbmui. Válgavirgeolmmoš steampilastá jienastanlihpu. 
  5. Juos jienastat jienastanbeaivve, gahčat steampilastojuvvon jienastanlihpu válgaurdnii. Juos jienastat ovdajienasteamis, válgavirgeolmmoš addá válgakonfaluhta, masa giddet steampilastojuvvon jienastanlihpu. 

Juos du návccat merket evttohasa nummára jienastanlihppui leat sakka hedjonan, oaččut geavahit jienasteamis veahkkin iežat válljen veahki dehe válgadoaibmaolbmo. Veahkki ii oaččo leat olmmoš, gii lea evttohassan válggain iige evttohasa lagaš fuolki. Veahkki lea geatnegahtton seailluhit válgasuollemasvuođa dehege doallat čihkosis jienasteami olis iežas oažžun dieđuid.

Lassidieđut

  • Válggain addá lassidieđuid gieldda guovddášválgalávdegoddi. Persovnnalaš jienastanvuoigatvuođa gažaldagaide vástida Digi- ja álbmotdiehtovirgedoaimmahat. Goappašiid oktavuohtadieđut leat jienastanriekteilmmuhusas. 
  • Ovdajienastanbáikkiid čujuhusat ja rabasáiggit, reivejienasteami diŋgoma rávvagat, dieđut evttohasain sihke eará diehtu válggain gávdno riekteministeriija válgasiidduin čujuhusas www.vaalit.fi. 
  • Dieđut guovlluválggaid evttohasain gávnnat riekteministeriija válgasiidduin 23.12.2021 maŋŋel. 

Digi- ja álbmotdiehtovirgedoaimmahat 12.10.2021