Tiäđáttâs ive 2022 kuávluvaaljâin

Oikeusministeriö 12.11.2021 10.27

Sosiaal- já tiervâsvuođâhuolâttâs uđâsmittem (soti-uđâsmittem) puátá vuáimán 1.1.2023. Uđâsmitmist sirdeh ovdâsvástádâs sosiaal- já tiervâsvuođâhuolâttâs sehe kááijumtooimâ orniimist kieldâin 21 pyereestvaijeemkuávlun. Helsig kaavpug ij kuittâg lah pyereestvaijeemkuávlu ige kuulâ mongin pyereestvaijeemkuávlun já tot huolât jieš jieijâs soti-palvâlusâin já kááijumtooimâst.

Pyereestvaijeemkuávluh láá kieldâin já staatâin sierâ orroo almosriävtáliih siärváduvah, main lii jieijâs kuávlust jiešhaldâšem. Pyereestvaijeemkuávluh šaddeh iänááš tááláá eennâmkoddejuávu vuáđuld. Uusimaa eennâmkoddeest láá kuittâg nelji pyereestvaijeemkuávlu.

Pyereestvaijeemkuávlu alemus merideijee orgaan lii ton ässei valjim kuávlustivrâ. Kuávlustiivrâ jesâneh ađai airâseh väljejuvvojeh kuávluvaaljâin.
Vuossâmuuh kuávluvaaljah toimâttuvvojeh pasepeeivi 23.1.2022. Tain väljejum kuávlustiivrâ toimâpaje álgá njuhčâmáánu 2022 aalgâst já juátkoo vyesimáánu 2025 loopâ räi. Ive 2025 rääjist kuávluvaaljah toimâttuvvojeh siämmáá ääigi kieldâvaljâiguin.

Kuávluvaaljâin pyehtih jienâstiđ já asâttuđ iävtukkâssân 18 ihheed tiävdám Suomâst ässee Suomâ aalmugjesâneh sehe tiätuiävtuiguin Suomâst ässee eres staatâi aalmugjesâneh. 

Jienâstem lii Suomâst rijjâtátulâš.

Helsig kaavpugist já Åland eennâmkode kuávlust iä tooimât kuávluvaaljâid.

Jienâvuoigâdvuotâ – kii uážžu jienâstiđ

Tun uážuh jienâstiđ kuávluvaaljâin, jis tun lah Suomâ tâi monnii eres Euroop unionân kullee staatâ, Island tâi Taažâ aalmugjeessân já tun tiävdáh čuávvoo iävtuid: 

  • tun tiävdáh majemustáá valjâpeeivi (23.1.2022) 18 ihheed
  • tust lii päikkikieldâ Suomâst monnii pyereestvaijeem kuávlun kullee kieldâst  3.12.2021

Jis tun lah monnii eres staatâ aalmugjeessân, te tun uážuh jienâstiđ kuávluvaaljâin, jis:

  • tun tiävdáh majemustáá valjâpeeivi (23.1.2022) 18 ihheed
  • tust lii päikkikieldâ Suomâst, monnii pyereestvaijeemkuávlun kullee kieldâst 3.12.2021
  • tust lii lamaš päikkikieldâ monnii Suomâ kieldâst oovtmanolávt ucemustáá kyehti ive ovdil 3.12.2021 

Päikkikieldâ meriduvvoo päikkikieldâlaavâ vuáđuld. Táválávt päikkikieldâ lii tot kieldâ, mast tun aasah. 
Tuu päikkikieldâ meerrid meid tom, ete mon pyereestvaijeemkuávlun tun kuulah, ađai mon pyereestvaijeemkuávlu kuávluvaaljâin tust lii jienâvuoigâdvuotâ. Kuávluvaaljâin tun puávtáh jienâstiđ tuš jieijâd pyereestvaijeemkuávlu iävtukkâs. 

Ive 2022 kuávluvaaljâin tuu päikkikieldâ meriduvvoo ton mield, ete mii kieldâid lii merkkejum tuu päikkikieldân aalmugtiätuvuáhádâhân 3.12.2021 tme 24. 

Táárbu mield tun puávtáh tärhistiđ päikkikieldâtiäđu Digi- já aalmugtiätuvirgáduvâst.

Almottâs jienâvuoigâdvuođâst vuolgâttuvvoo jyehi jienâvuoigâdvuođâlâžân

Digi- já aalmugtiätuvirgádâh tuálá jienâvuoigâdvuotâregister, kost láá jyehi jienâvuoigâdvuođâlii tiäđuh. Jienâvuoigâdvuotâregisterân ij taarbâš sierâ almottâttâđ.

Digi- já aalmugtiätuvirgádâh vuolgât majemustáá 30.12.2021 almottâs jienâvuoigâdvuođâst ađai almottâskoortâ jyehi jienâvuoigâdvuođâlâžân, kiän čujottâs lii tiäđust. Tun uážuh almottâskoortâ šleđgâlâžžân, jis tun lah váldám anon Digi- já aalmugtiätuvirgáduv faallâm šleđgâlii viestâdempalvâlus ađai Suomi.fi-viestâid (lasetiäđuh čujottâsâst www.suomi.fi/viestit).
Jienâvuoigâdvuotâalmottâsâst láá ravvuuh jienâstmist, tiäđuh tuu valjâpeeivi jienâstempääihist, tiäđuh kuávlustiivrâ pargoin sehe luvâttâllâm tuu aassâmpääihi alda orroo munejienâstempaaihijn. Jienâvuoigâdvuotâalmottâs tun jieh veltihánnáá taarbâš fáárun jienâstempááikán, persovntuođâštus pijssáá.

Valjâtohálâšvuotâ – kii uážžu leđe iävtukkâs

Tun lah valjâtohálâš ađai tun puávtáh asâttuđ iävtukkâssân jieijâd pyereestvaijeemkuávlu kuávluvaaljâin, jis tun tiävdáh čuávvoo iävtuid:

  • tuu päikkikieldâ kolá ton pyereestvaijeemkuávlun, mon stiivrân tun ááiguh asâttuđ iävtukkâssân
  • tust lii jienâvuoigâdvuotâ monnii pyereestvaijeemkuávlust
  • tun jieh lah kulluuttum vááijuvváldálâžžân tuámustoovli miärádâssáin.

Motomeh laavâst pyereestvaijeemkuávluin luvâttâllum staatâ virgeomâhááh já pyereestvaijeemkuávlu njunoš virgeulmuuh já pargeeh iä kuittâg lah valjâtoháliih kuávluvaaljâin.

Iävtukkâsâi asâttem kuávluvaljáid

Kuávluvaaljâin pyehtih asâttiđ iävtukkâsâid

  • registeristum piäláduvah
  • jienâvuoigâdvuođâliih, kiäh láá vuáđudâm väljejeijeeseervi.

Piäláduvah merideh jieijâs iävtukkâsâin njuolgâdusâi miäldásávt. Jis tun halijdah piäláduv iävtukkâssân, te tun koolgah sooppâđ tast piäláduvváin.

Väljejeijeeseervi vuáđđudmân tarbâšuvvojeh ucemustáá 50 jienâvuoigâdvuođâlâš pyereestvaijeemkuávlu ässed.

Kyevti tâi eenâb piäláduvâst lii vuoigâdvuotâ hammiđ valjâlito. Kyevti tâi eenâb väljejeijeeseervist lii vuoigâdvuotâ hammiđ ohtsâšlisto.

Piäláduvâst, valjâlittoost tâi ohtsâšlistoost uážžuh leđe pyereestvaijeemkuávlust iävtukkâsah enâmustáá 1,25 kerdid tot mere ko airâseh väljejuvvojeh. Stivráid väljejuvvojeh pyereestvaijeemkuávlu ässeelovo vuáđuld 59–79 airâsid. 

Jieškote-uv iävtukkâsâst lii jieijâs nummeer. Iävtukkâsâin ráhtoo pááppár oolâ printtejum iävtukkâslistoi kuálus, moos iävtukkâsah merkkejuvvojeh nummeeroornigist numerist 2 ovdâskulij. Iävtukkâsah láá kuálusist juohhum piäláduvâi já ohtsâšlistoi mield. Jieškote-uv iävtukkâsâst láá kuálusist čuávvoo tiäđuh: nommâ, iävtukkâsnummeer já árvu/áámmát/toimâ sehe päikkikieldâ. Toos lasseen iävtukkâslisto kuálusist uáinoo, ete

  • moh piäláduvâid láá hammim valjâlito
  • moh väljejeijeeseervijd láá hammim ohtsâšlisto
  • moh piäláduvâid iä kulloo valjâliiton
  • kiäh iävtukkâsâid láá ohtsâšlisto ulguubeln orroo iävtukkâsah.

Iävtukkâslistoi kuáluseh ráhtojeh puoh pyereestvaijeemkuávluin 23.12.2021. Jieijâd pyereestvaijeemkuávlu kuálus lii uáinimnáál eereeb iärrás jienâstemkoopijn já riehtiministeriö valjâsiijđoin (www.vaalit.fi). Jis tun jienâstah muuneeld eres ko jieijâd pyereestvaijeemkuávlu kuávlust, te tun puávtáh táttuđ valjâvirgeulmust iävtukkâskirje, mast luvâttâllojeh puoh pyereestvaijeemkuávlu iävtukkâsâi tiäđuh.

Jienâstemääigih

Tun puávtáh jienâstiđ jo-uv valjâpeeivi pasepeeivi 23.1.2022 teikâ ovdil valjâpeeivi munejienâstem ääigi. Tun puávtáh jienâstiđ tuš ohtii. Kuohtii jienâstmist lii asâttum ráŋgáštâs rikoslaavâst.

Munejienâstem:

Munejienâstem álgá koskoho 12.1.2022.

Munejienâstem nohá olgoenâmijn lávurduv 15.1.2022 já Suomâst majebaargâ 18.1.2022. Motomijn munejienâstempaaihijn jienâstemäigi lii uánihub.

Tun puávtáh jienâstiđ muuneeld mon peri munejienâstempääihist päikkienâmist tâi olgoenâmijn. Munejienâstempääihih láá 

  • päikkienâmist kieldâi meridem munejienâstempääihih, maŋgii ovdâmerkkân kieldâi virgáduvah
  • maaŋgah Suomâ ovdâstâsah olgoenâmijn
  • lájádâsah, tego pyecceeviäsuh, sosiaalhuolâttâs toimâohtâduvah já ráŋgáštâslájádâsah. 
  • Lájádâsâin pyehtih jienâstiđ tuš tain tipšomnáál orroo tâi toid valdum ulmuuh.
  • syemmiliih taampah, moh láá olgoenâmijn munejienâstemääigi. Taampâst uážžu jienâstiđ tuš taampâ pargoviehâ, mađhâšeijeeh iä pyevti jienâstiđ taampâst.

Jienâstem valjâpeeivi:

Valjâpeeivi jienâstem lii pasepeeivi 23.1.2022 tijme 9–20. 

Tun puávtáh jienâstiđ valjâpeeivi tuš ton jienâstempääihist, mii lii merkkejum tunjin vuolgâttum jienâvuoigâdvuotâalmottâsân.

Päikkijienâstem:

Jis tuu lihâdem- tâi toimânahcâ lii tommittáá raijâšum, ete jieh peesâ merettes vaigâdvuođâittáá jienâstempááikán, te tun puávtáh jienâstiđ pääihist munejienâstemääigi. 

Päikkijienâstmân kalga almottâttâđ majemustáá majebaargâ 11.1.2022 ovdil tijme 16. Almottâttâm tahhoo päikkikieldâ kuávdášvaljâlävdikoodán, mon ohtâvuotâtiäđuid tun kaavnah jieijâd jienâvuoigâdvuotâalmottâsâst. Siämmáá tálutuálust ässee omâhâštipšoo puáhtá tiätuiävtuiguin jienâstiđ siämmáá tove.

Reivâjienâstem:

Jis tun lah oles munejienâstemääigi já valjâpeeivi olgoenâmijn, te tun puávtáh jienâstiđ olgoenâmijn meid reeivâ peht.

Vâi tun puávtáh jienâstiđ reeivâ peht, te tun koolgah tiiláđ reivâjienâstemmateriaal riehtiministeriö tiilámpalvâlusâst monnii olgoenâmijn orroo čujottâsân. Tiilám puáhtá toohâđ tolemustáá kulmâ mánuppaje ovdil valjâpeeivi. Jienâvuoigâdvuođâlâžžân tun västidah jieš tast, ete tiilááh reivâjienâstemäššikiirjijd tuárvi tooláá tienuuvt, ete kiergânah macâttiđ reivâjienâstem vuolgâttâskooveert jieijâd kieldâ kuávdášvaljâlävdikoodán valjâlaavâst asâttum meriääigi siste. 

Návt tun jienâstah

Munejienâstem já valjâpeeivi jienâstem tábáhtuvá jienâstempääihist. Tun puávtáh jienâstiđ tuš oovtâ iävtukkâs, kote lii merkkejum tuu pyereestvaijeemkuávlu iävtukkâslistoi kuálusân. 

  1. Tuođâšt tuu persovnvuođâ valjâtoimâulmui ađai čääiti paasâ, persovnkoortâ, vyeijimkoortâ teikâ eres västideijee äššikirje. Valjâtoimâolmooš addel tunjin jienâstemliipu.
  2. Moonâ jienâstemkoopin. Jienâstemkoopist uážžu leđe tuš ohtâ olmooš häävild.
  3. Merkkii jienâstemliipun ton iävtukkâs nummeer, kiän jienâstah. Tun uážuh jienâstiđ tuš oovtâ iävtukkâs. Merkkii iävtukkâs nummeer jienâstemliipu siste orroo riäggá siisâ. Ele toovâ jienâstemliipun eres merkkimijd. Maaccâst jienâstemliipu tienuuvt, ete tuu merkkim nummeer páácá macâstuv siisâ ige oinuu olgos. 
  4. Tuálvu kiddâ macâstum jienâstemliipu valjâtoimâulmui. Valjâtoimâolmooš stemppâlist jienâstemliipu. 
  5. Jis tun jienâstah jienâstempeeivi, te kooččât stemppâlistum jienâstemliipu valjâuurnán. Jis tun jienâstah munejienâstmist, te valjâtoimâolmooš addel valjâkooveert, moos tun piejah stemppâlistum jienâstemliipu jeđe toopah kooveert. 

Jis tuu nahcâ merkkiđ iävtukkâs nummeer jienâstemliipun lii merhâšitteht hiäjusmum, te tun uážuh kevttiđ jienâstmist iššeen tuu valjim išedeijee tâi valjâtoimâulmuu. Išedeijee ij uážu leđe olmooš, kote lii iävtukkâssân vaaljâin, ige iävtukkâs aldahyelkki. Išedeijee lii kenigâs siäiluttiđ valjâsyeligâsvuođâ ađai toollâđ syeligâsâst jienâstem ohtâvuođâst finnejum tiäđuid.

Lasetiäđuh

  • Lasetiäđuid vaaljâin addel kieldâ kuávdášvaljâlävdikodde. Persovnlii jienâvuoigâdvuotân kyeskee koččâmuššáid västid Digi- já aalmugtiätuvirgádâh. Kuohtui ohtâvuotâtiäđuh láá jienâvuoigâdvuotâalmottâsâst.
  • Munejienâstempaaihij čujottâsah já ávusorroomääigih, reivâjienâstem tiilámravvuuh, tiäđuh iävtukkâsâin sehe eres tiäđuh vaaljâin kávnojeh riehtiministeriö valjâsiijđoin čujottâsâst www.vaalit.fi. 
  • Tiäđuid kuávluvaaljâi iävtukkâsâin tun kaavnah riehtiministeriö valjâsiijđoin 23.12.2021 maŋa já tiäđuid munejienâstempaaihijn 5.11.2021 maŋa. 

Digi- já aalmugtiätuvirgádâh 12.10.2021